Okul Tükenmişliğine Karşı Öğrenilmiş Güçlülük
Kendinizi sürekli yorgun – bitkin hissediyorsanız, unutkanlıklarınız artmışsa, motivasyonunuzu yükseltmekte zorlanıyorsanız, sık sık başarısız olduğunuzu ya da olacağınızı hissediyorsanız, okula gitmek istemiyor, geç kalıyor ya da okula ve ödevlere karşı ilginiz azaldıysa, sınava hazırlık süreci işkenceye dönmeye başlamışsa, kendinizi yetersiz hissediyorsanız, yetenekleriniz konusunda şüphe duyuyor ve sorumluluk almak istemiyorsanız, daha çok yalnız kalmayı tercih eder hale gelmişseniz okul tükenmişliği yaşıyor olabilirsiniz.
Tükenmişlik ve Okul Tükenmişliği Nedir?
İlk defa Freudenberger tarafından 1974 yılında ele alınan tükenmişlik kavramı, kişinin enerji, güç ve diğer kişisel kaynaklarını aşırı kullanması sonucu ortaya çıkan duygusal olarak yıpranma, kendini başarısız hissetme ya da bitkin düşme hali olarak tanımlanabilir.
Bir öğrenci özelinde okul tükenmişliği ise eğitim – öğretim ile ilgili her türlü faaliyet ve ebeveynlerin fazla taleplerinin öğrenci üzerinde oluşturduğu baskıdan kaynaklanan duygusal, bedensel ve zihinsel yıpranma halidir.
Akademik başarının her geçen gün daha fazla önem arz ettiği günümüzde, sınavcı öğrencilerin sınavdan beklentileri, kişisel durumları, ailelerinin talepleri gibi çoklu değişkenler göz önüne alındığında, zaman zaman tükenmişlik hissine kapıldıkları görülmektedir.
Bu durum kontrol altına alınamadığında öncelikle girmeyi planladığı sınavda sonrasında da hayatının geri kalanında ciddi psikolojik sıkıntılarla boğuşmak zorunda kalmaktadır.
Sınav başarısı üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için bedensel, zihinsel, davranışsal ve duygusal etkilerini fark etmek ve en erken zamanda önlem almak kişiye sınava hazırlık sürecinde ve sınav anında büyük fayda sağlayacaktır.
Tükenmişliğin Belirtileri Nelerdir?
- Fiziksel Belirtiler: Tükenmişliğin gözle görülebilir ilk belirtileridir. Kişi vücudunda bizzat kendisi de kolayca gözlemleyebilir. Kalp atışlarında hızlanma, baş ve kaslarda ağrı, kiloda değişim, uyku rutinlerinin bozulması, halsizlik gibi etkilerle kendini gösterir.
- Davranışsal Belirtiler: Kişinin davranışlarındaki değişimlerle ortaya çıkar. Sık sık ağlama, duygusal patlamalar, odaklanmakta zorlanma, sosyal ortamlardan uzaklaşma ve kendisine soru sorulmadıkça çoğunlukla cevap vermeme gibi değişikliklerdir.
- Duygusal Belirtiler: Kişinin duygularındaki değişimlerdir. En belirgin olanları kişisel başarı hissinde azalma, kendini yetersiz hissetme, karamsarlık, çaresizlik, gerginlik, üzüntü, korku ve en sonu denebilecek umutsuzluktur.
Tükenmişliğe Neden Olan Faktörler Nelerdir?
- Kişisel Faktörler: Kişinin, kişilik yapısıyla ilgili özelliklerdir. Bireysel motivasyon, mükemmelliyetçi tutum, kaygı düzeyi, öz denetim ve öz yeterlilik inancı, yetersizlik duygusu, ulaşılması zor hedefler belirleme, detaylara çok takılma, sürece değil sonuca odaklanarak otomatik olumsuz çıkarımlarda bulunma gibi özelliklerdir.
- Çevresel Faktörler: Kişinin kendisi dışındaki etkenlerden kaynaklanan faktörlerdir. Ailenin gerçekçi olmayan yüksek talepli beklentileri, öğrenciler arası rekabet, öğretmen yaklaşımları, gelecek kaygısı gibi koşullardır.
Tükenmişlik hissi kontrol altına alınamazsa;
Özellikle sınava hazırlanan öğrenciler yoğun çalışma temposunun içinde sınava yaklaşırken tükenme hissini daha fazla hissetmeye başlayabilirler. Bu da kişisel hedeflerine ulaşması için gerekli motivasyon kaynaklarını yitirmelerine neden olur. Böylece kişi verimli ders çalışma temposundan uzaklaşır ve kendine olan inancını da kaybederek umutsuzluğa kadar gidebilir. Kişisel ve çevresel faktörlerin de etkisiyle verdiği çabayı sorgulamaya başlar ve zihnindeki olumsuz otomatik düşüncelerin etkisiyle ders çalışmaktan soğuyabilir.
Tükenmişliğe Çözüm: Öğrenilmiş Güçlülük
Öğrenilmiş güçlülük, kişinin kendi içsel kaynaklarını fark ederek kendinde olumsuz olan düşünce, davranış, duygu gibi etkenlerdeki değişimleri gözlemleyip bunları net bir şekilde tanımladıktan sonra öz – yetkinlik becerileri ile kendine olan güvenini yeniden kazanıp, kendi kaynakları ile gücünü hissettiği, kendini yeterli bulduğu güçlülük halidir.
Öğrenilmiş güçlülük öz kontrol becerisi ile ortaya çıkar. Bunun için şunlar yapılabilir:
- Kişi kendi zihninde, bedeninde, duygu ve davranışlarında olan olumsuz değişimleri tanımlamalıdır.
- Çözüm odaklı yaklaşarak kendi içsel kaynaklarını devreye sokmalı, seçenekleri ile bir çözüm haritası belirlemelidir.
- Kendisine zarar verdiğini düşündüğü şeyleri bırakmalı ya da ertelemelidir.
- Değişimi kendi kaynakları ile kendisi yapabileceğine olan inancını kendisine hatırlatmalıdır.
Böylece öz yeterliliğini gören kişinin öz-kontrol seviyesi yükselecek ve öğrenilmiş güçlülüğü ortaya çıkabilecektir.
